اللَّه تعالى فرجه ) و هم شرايط اجتماعى معاصر كه در متن نهضتى اصلاحى كه امواج آن سراسر كشور ما را فرا گرفته است قرار گرفته‌ايم و روح اصلاح‌خواهى در اكثريت قريب به اتفاق مردم ما پديد آمده است ، به من اين الهام را بخشيد كه بحث خود را به اصلاح و اصلاح‌طلبى خصوصاً در صد سالهء اخير اختصاص دهم . واژهء اصلاح اصلاح يعنى سامان بخشيدن ، نقطهء مقابل افساد است كه به معنى نابسامانى ايجاد كردن است . اصلاح و افساد يكى از زوجهاى متضاد قرآن است كه مكرر در قرآن مطرح مىشوند . زوجهاى متضاد يعنى آن واژه‌هاى اعتقادى و اجتماعى كه دو به دو در برابر يكديگر قرار گرفته‌اند و به كمك يكديگر بهتر شناخته مىشوند از قبيل توحيد و شرك ، ايمان و كفر ، هدايت و ضلالت ، عدل و ظلم ، خير و شر ، اطاعت و معصيت ، شكر و كفران ، اتحاد و اختلاف ، غيب و شهادت ، علم و جهل ، تقوا و فسوق ، استكبار و استضعاف و غيره . برخى از اين زوجهاى متضاد از آن جهت در كنار يكديگر مطرح مىشوند كه يكى بايد نفى و طرد شود و ديگرى جامهء تحقق بپوشد . اصلاح و افساد از اين قبيل است . مورد استعمال اصلاح در قرآن گاهى رابطهء ميان دو فرد است ( اصلاح ذات‌البين ) و گاهى محيط خانوادگى است و گاهى محيط بزرگ اجتماعى است كه اكنون مورد بحث ماست و در آيات زيادى مطرح است « 1 » . از اين پس ما هرگاه اين واژه را به كار ببريم ، منظور اصلاح در سطح اجتماعى و به عبارت ديگر اصلاح اجتماعى است . قرآن كريم در مجموع تعبيرات خود ، پيامبران را مصلحان مىخواند ، چنان كه از زبان شعيب پيغمبر مىگويد : انْ اريدُ الَّا الْاصْلاحَ مَا اسْتَطَعْتُ وَ ما تَوْفيقى الّا بِاللَّهِ عَلَيْهِ تَوَكَّلْتُ وَ الَيْهِ انيبُ « 2 » .

--> ( 1 ) . رجوع شود به سورهء بقره / 11 و 220 و اعراف / 56 و 85 و 170 و هود / 88 و 117 و قصص / 19 . ( 2 ) . هود / 88 .